|
Houtzaagmolen De Rat.
 Geschiedenis
in het kort:
Oorspronkelijk stond de molen in de Zaanstreek, waar De Rat, naar
men aanneemt, als balkenzager werd gebouwd. In het begin van de
19e eeuw werden veel molen in de Zaan gesloopt of verkocht, als
gevolg van de op dat moment slechte economie.
Dit had alles te maken met "Napoleon zijn oorlog".
Hij was namelijk degene die voor Nederland een in- en uitvoerverbod
instelde. Het is begrijpelijk dat de zaagmolens die totaal
afhankelijk
waren van de stammen uit het buitenland al snel zonder werk kwamen
te zitten.
Voor de agrarische sector in Friesland was de 19e eeuw de
"Gouden Eeuw". Er was een florerende handel in zuivelprodukten
met het buitenland, en de ene boerderij na de andere werd gebouwd
of vernieuwd.
Het gezegde: Gaat het de boer goed dan gaat het iedereen goed, was
in die dagen dan ook zeker van toepassing.
Om aan de vraag van
gezaagd hout te kunnen voldoen besloot houthandel Oppedijk in IJlst
om hun bezit van twee houtzaagmolens uit te breiden naar drie.
En omdat De Rat toch werkeloos in De Zaanstreek stond werd deze
gekocht om te worden verplaatst naar zijn huidige bestemming.
Als een groot bouwpakket werd de molen uit elkaar gehaald, per schip
vervoerd over de zuiderzee, en in IJlst weer opgebouwd.
Ruim honderd jaar zaagde de molen nog op windkracht, totdat rond
1920 het gevlucht van de molen werd afgehaald en een 30 pk sterke
elektromotor voor de aandrijving zorgde.
Met behulp van deze motor
kon de eeuwenoude zagerij de concurentie weer aan.
Sinister genoeg kunnen we stellen dat de elelektromotor de molen
door "de tijd" heeft geholpen.
In de jaren vijftig bleek echter dat het hele produktieproces te
arbeidsintensief was en werd alsnog besloten om de molen af te
breken.
Gelukkig ontfermde toen de gemeente IJlst(nu Wymbritseradiel) zich
over de molen.
Tijdens de stads-feesten
ter gelegenheid van het feit dat IJlst 700 jaar stadsrechten bezat,
werden gelden ingezameld en kreeg de molen weer een kap van een
gesloopte molen uit Scheemda en een nieuw gevlucht.
Na onderdak te hebben geboden aan onder andere een pottenbakker en
een zeilschool werd, in 1977 een stichting opgericht, met als doel
om de molen weer op windkracht te laten zagen.
En zo komt het dat de molen dankzij de gemeente, de stichting, vele
vrijwilligers en een beroepsmolenaar tot op vandaag weer vele
boomstammen tot planken verzaagd.
 Eigenaren van de Rat
Rond 1680 stond de balkenzager al aan de Zaan.
Op 16 oktober 1683 wordt Cornelis Gijse deelhebber in een contract
van assurantie met: de balcksagersmoole de Walrot waerdich twee
duysent vijff hondert Caroly gulde.
Op 1 januari 1707 wordt een nieuw contract afgesloten voor:
Jan Jansz. Koningh en comp voor de saagmolen de Walrot, getaxeerd op
1800 gilde. In 1707 wordt verkocht: een vierde part in de
houtsaegersmolen genaamt de Walrot, kooper Jan IJsbrandsz Koningh
voor f1140,- Bij testament van 15 februari 1727 vermaakt deze Jan
Konigh De Rot aan zijn zoon.
De Rot blijft lang in
bezit van de familie Koningh.
In 1805 wordt de inventaris opgemaakt van de boedel van de overleden
IJsbrand Koningh.
De molen wordt daarin beschreven als: een greenen houtzaagmolen
zijnde een bovenkruier genaamd De Rot. In 1810
wordt de molen verzekerd in een brandverzekeringscon-tractvoor f
3000,- door waarschijnlijk de nieuwe eigenaar,
Jacob Schippers.
De schrijver S.J. v.d.
Molen, auteur van een boek over molen De Rat,schrijft dat op 23 mei
1828 Hessel Vellinga te IJlst
aan Martinus Pieter van Heijnsbergen te Zaandam 't erf van den
geamoveerden molen De Rot verkoopt.
Hieruit blijkt dat Hessel
Vellinga de molen met molenerf had gekocht, de molensloopte en
vervolgens het molenerf weer verkocht.
Een maand daarvoor, op 17 april 1828, verkoopt Jetze Wiebrens Bleker
te IJlst aan zijn plaatsgenoten Willem Hotzes Ringnalda, koopman,
burgemeester en secretaris van de gemeente IJlst en Hessel Ates
Vellinga, molenaar, een perceeltje grond van 36 3/4 vierkante roede
aan de oostzijde van de Geeuw enten zuiden van de Terpensloot.
Ringnalda(gehuwd met Richtje Oppedijk), en Vellinga beginnen in 1828
met de bouw van de molen in IJlst.
In 1852 gaat het eigendom van De Rat in andere handen over.
Bij Testament verkrijgen Jan Jansz. te Velde, houtzaagmolenaar te
IJlst en zijn vrouw Boukje Hessels Vellinga de helft van de molen in
eigendom.
De andere helft komt bij
akte van scheiding in het bezit van Gerben Ringnalda, houthandelaar
te IJLst en zijn vrouw
Johanna Hartgerink.
In die tijd krijgt de molen naast de functie van houtzaagmolen er
nog een functie bij, namelijk korenmolen.
In de Leeuwarder Courant
van 29 september 1854 kondigen H.A. Vellinga en G. Ringnalda aan:
De ondergetekenden hunner houtzaagmolen tevens ingericht hebbende
tot korenmolen onder de firma van H.A. Vellinga en Comp.
recomanderen zich door dezen aan de belangheb-benden tot het malen
van granen, belovende ten alle tijde eene prompte en eerlijke
bediening.
 Waarschijnlijk is IJlst te klein geweest om aan een korenmolen
volledig werk te kunnen bieden.
Van die tijd is bekend
dat:de Rogmole, die recht tegenover de Rat stond, afgebroken is.
Het zou dus niet vreemd
zijn dat de inventaris van die molen toendertijd is overgebracht
naar de Rat zodat zijn dubbelfunctie ontstond.
Het echtpaar Ringnalda verkoopt op 5 oktober 1859 zijn halve
eigendom van de Rat aan Walle Melisz. Oppedijk.
Die koopt negen jaar
later, op 31 oktober 1868, de andere helft van de molen van het
echtpaar te Velde.
In 1859 is nog steeds
sprake van een houtzaagmolen/korenmolen, in 1868 echter wordt alleen
nog maar gesproken over een houtzaagmolen.
Bij contract van 13 augustus 1891 huren VHS Carstens en JJ Oppedijk
van Walle Milisz. Oppedijk onder andere:
Een groote windhoutzaagmolen werkende met vier ramen, genaamd De
Rat, een der ramen is een snelraam op slee, met zaagmachine en
gereedschappen en erf.
De huurders Hans Sofus
Carstens (een Deen) en Jan Jans Oppedijk, gaan op 17 augustus 1891
een vennootschap
aan onder de firma Wed. W.J. Oppedijk.
Deze firma is tot 1955
eigenaar geweest van de molen.
Om afbraak te voorkomen is de molen toen aangekocht door de gemeente
IJlst, wat nu de gemeente Wymbritseradiel is.
Deze gemeente is nog steeds eigenaar van de molen, voor de
exploitatie is in 1977 een beheerstichting opgericht, stichting
houtzaagmolen De Rat.
De openingstijden van houtzaagmolen "DE RAT" zijn:
Het gehele jaar iedere zaterdag van 9.00 uur tot 17.00 uur
en de maanden mei t/m september iedere woensdag-,donderdag-
en vrijdagmiddag van 12.00 tot 17.00 uur
Verder kunnen er buiten deze tijden om afspraken worden
gemaakt met de molenaar (tel. 0515-532619)
Toegangsprijzen:
volwassenen: 1,50 euro p.p.
kinderen 0,50 euro -
groepen groter dan 25 pers. 1,00 euro -
Naam: De Rat
Adres: Sneekerpad 16
Plaats: 8651 NE IJlst
Provincie: Friesland
Gemeente: Wymbritseradiel
Type: 8-kante stellingmolen
Functie: houtzaagmolen
Inrichting: 3 zaagramen
Eigenaar: Gemeente Wymbritseradiel
http://www.zwfriesland.nl/derat/ |
